Reseña Crítica: Cidade Atlántica e organización territorial

Esta última reseña crítica versa de nuevo sobre el tema del sistema urbano y la ordenación territorial de Galicia, tema que hemos etiquetado bajo el lema "Galicia policéntrica". En este caso se trata de un artículo de C. Ferrás Sexto y X. M. Souto González, publicado en el número 40 de la Revista Grial, en el año 2002 y que lleva por nombre"Cidade Atlántica e Organización Territorial en Galicia".

 Es un texto que desde el inicio nos avanza el análisis del diversos temas que integrados nos ayudan a comprender el territorio de Galicia. Son siete líneas de fuerza que conforman el mismo número de ideas desde las que parte el texto. En este artículo no hay  una cuestión concreta que se analice de forma exclusiva, sino que estas ideas propuestas se van intercalando, análisis breves y esenciales, no por extensión más si por la exposición sintética y esquemática de los diversos puntos. Aunque estos bloques parezcan desconectados existe una lógica interna que es la que propone comprender el espacio gallego, con sus diversas realidades históricas, espaciales, políticas, económicas y sociales desde la que proponer formas de articular el territorio.

El primer punto es el paisaje. Paisaje como territorio, como espacio vivido-pensado. Lugar determinado por la variabiliadad de acciones antrópicas: desde las pautas de habitación , la lógica utilitarista de la tradicional producción agrícola y la conformación de un espacio de pequeños propietarios. Mediante un cuadro de estudios los autores continuan con esta propuesta teórica, aspirando a que desde esta exposición se planteen ideas que plasmadas en planes de ordenación territorial eviten la destrucción del paisaje, como sucedió especialmente en la segunda mitad del s. XX. El siguiente punto conecta a través de los cambios producidos a partir de los años sesenta, como época en la que se produce una transformación territorial y económica más intensa, y sobretodo la nueva realidad política desde mediados de los años setenta. La imagen tradicional de ruralidad y atraso es incompatible con el desarrollo económico y urbano de aquel momento. Al análisis del desarrollo territorial de este períodos se suma el papel de reorganización espacial acometido por las estructuras administrativas (su influencia sobre el modelo de articulación territorial) y el papel de los agentes sociales-responsables de la transformación socioeconómica-. Es un texto que aporta densa información cuantitativa y cualitativa sobre este proceso de organización del territorio. La conexión de la visión geográfica con la historia me parece aquí esencial, tal vez, la única forma posible de realizar un estudio del espacio y proponer formas de organziación sostenibles, equilibradas y que tienen en cuenta la cohesión socio-territorial.Los más destacados por lo personal de las propuestas son el punto 6 y 7 referidos al impacto de la sociedad de la información y la propuesta de Galicia como país urbano, ecológico y sostenible. Me centraré en estas dos cuestiones. 

La propuesta de C. Ferrás y Souto entiende a Galicia "como un país urbano atlántico, europeo, ecolóxico e sostible cun sistema de asentamentos de poboación policéntrico, desconcentrado e complementario. É dicir, debemos comenzar a percibir Galicia como unha cidade aberta desconcentrada con diversos núcleos urbanos complementarios e xerarquizados, emprazada nun medio ambiente natural coidado como se fose un verdadeiro xardín. Sería a definición dun ideario de cidade ecolóxica". Esta idea de Galicia entendida como una sola ciudad y el hecho de entenderla, asimismo, en conjunto vuelve a exponerse en forma de ideario en un artículo posterior de C. Ferrás (FERRÁS SEXTO, C. “Un ideario de cidade en rede policéntrica ubicada nun grande xardín. o caso da eurorrexíon Galicia-Norte de Portugal”. (Revista Estudos Euro Regionais, nº1), 2007.) (Aquí reseñado). Ese artículo supone una visión más elaborada, también más personal de los últimos puntos aquí citados que utiliza, como en otros casos, la comparación con el modelo irlandés que el profesor Ferrás conoce de su etapa formativa. 

Otro de los temas que aparece de forma reiterada es el del avance de la Sociedad de la Información. La consolidación de la misma supone un avance en la superación del espacio como obstáculo; es un intrumento que aprovechar para equilibrar las diferencias internas y estimular las posibilidades socioeconómicas del territorio,de Galicia en este caso. Hemos visto como es posible por medio de los avances tecnológicos acometer las innovaciones necesarias. Galicia debe avanzar en esta cuestión. Como he reivindicado en otras reseñas los modelos que se deben llevar a cabo deben respetar el territorio, comprendiendo su conformación, su peculiaridad y su historia. El urbano y el rural deben conseguir un equilibrio que debe aspirar a ser armónico para facilitar una cohesión territorial interna sobre la que estructurar una economía sostenible, que respete al territorio y que se engarce con  propuestas modernas y eficaces. La lectura de este modelo debe ser coordinado por las Administraciones Públicas a través de los planes, equipamientos e infraestructuras y la dinamización a través de estos planes es la única forma que tenemos para avanzar si queremos conformar Galicia como un espacio urbano atlántico, europeo, ecológico y sostenible.

Referencias 

PRECEDO LEDO, A.; MÍGUEL IGLESIAS, A. “Policentrismo urbano y ajuste del sistema de ciudades en Galicia”. (Revista de Xeografia, Territorio e Medio Ambiente, nº 7), 2007.

FERRÁS SEXTO, C. “Un ideario de cidade en rede policéntrica ubicada nun grande xardín. o caso da eurorrexíon Galicia-Norte de Portugal”. (Revista Estudos Euro Regionais, nº1), 2007.

FERRÁS SEXTO, C.; SOUTO GONZÁLES, X. M. Cidade Atlántica e Organización Territorial en Galicia. (Revista Grial nº40), 2002.

PRECEDO, A., MÍGUEZ, A., FERNÁNDEZ, Mª Isabel: Galicia: el tránsito hacia una sociedad urbana en el contexto de la Unión Europea, Revista Galega de Economía, vol. 17, núm. extraord. (2008).

SCHLÖGEL, K: En el espacio leemos el tiempo. Sobre Historia de la civilización y Geopolítica, Madrid, Siruela, 2007

Reseña crítica: Cidade Atlántica e organización territorial en Galicia.

Arco Atlántico

Interesante reflexión de Carlos Ferrás e de Xosé M. Souto sobre a concepción de Galicia como unha cidade atlántica.

De como Galicia pasou de ser un enclave rural e atrasado, onde a emigración era a tónica diaria, a ser unha rexión desenrolada e urbana; con desequilibrios evidentemente, pero ao fin e ao cabo, enmarcada dentro de Europa.

Para dar a entender esta nova concepción da Galicia urbana e policéntrica, os autores amósannos dúas hipóteses de evolución da paisaxe e dos asentamentos; unha primeira na que os fluxos de poboación se concentraban ordenados polo poder socioeconómico establecido e unha segunda hipótese, máis actual e presente, afirma que a rexión galega se move coa terra como valor de cambio.

Remarcar un pouco o interese que ten para o lector a importancia da transformación que sobre o país entre a década dos 60 ata chegar ao século XXI; un período fundamental para intentar entender a idea que nos intentan transmitir os autores; un ideal de cambio e modernización que sobre Galicia ao longo dese período, que fai que se vaia deixando atrás a visión da comunidade como unha área marxinal, rural e atrasada.

Afirman os autores que "... esta imaxe deixou de ser real." Penso que este plantexamento é totalmente acertado, de como se pode entender a nova sociedade galega, da tecnoloxía e da información; que deixou atrás o pasado emigrante e de pobreza endémica.

Destaco o plantexamento de que como pobo atlántico fomos privados da organización entorno á entidade parroquial; non como ocorre en comunidades atlánticas como as freguesías portuguesas, que teñen certas concesións dentro dos concellos que as encerran.

Así pois, Galicia deixa de ser rural para dar paso a un sistema policéntrico de sete cidades, con áreas rurais novamente poboadas pola clase media, facendo xurdir áreas periféricas entorno ás cidades que albergan novas formas de vida máis urbanas que rurais; é o caso de concellos como Ames, Teo, Oleiros ou San Cibrao das Viñas.

Ao mesmo tempo, no ano da publicación deste artigo, no 2002, o país experimenta movementos de inmigración e de aumento do padrón de cidades e vilas; motivado pola chegada de emigrantes retornados e inmigrantes doutros países. Todos estes novas paradigmas sociais converxen coas políticas locais, comarcais, da España e da Unión Europea; que de ser ben aproveitadas levarán a Galicia a ser un verxel do século XXI.

Acertadísima ligazón se fai de Galicia coas principais rexións atlánticas. Irlanda, Portugal ou Gales, son áreas e territorios cos que compartimos afinidade; tal e como afirma o profesor de filoloxía na UDC de orixe escocesa: "Galicia e Irlanda están unidas por una afinidad atlántica".

Estou totalmente de acordo co plantexamento de Galicia como cidade aberta e conformada por un sistema de asentamentos e núcleos urbanos xerarquizados e complementarios. É indispensable para entender a comunidade como un territorio atlántico contar co feito dos milleiros de asentamentos, da nosa cultura e do noso facer secular.

Reivindicando esta idea de comunidade atlántica poderemos converxer e facer consensuar na nosa sociedade que somos un complexo interrelacionado entre si que aspira a ser referente mundial na área do Océano Atlántico, como o foi Irlanda no seu día, e intentando evitar tamén o desprazamento do movemento de poder económico e social cara outras áreas do planeta como pode ser o Pacífico.

Este artigo invítanos amablemente a facer unha reflexión de futuro sobre que queremos ser e cara onde queremos ir como pobo e sociedade do mundo globalizado. Se queremos un modelo de sumisión coma o que temos, onde vendemos os nosos recursos ao mellor postor; ou se aspiramos a ser un país urbano policéntrico, ecolóxico e sostible, dono e señor dos seus recursos e valedor do saber facer endóxeno.

Non podemos esquecer quen somos e de onde vimos, volvemos unha e outra vez cara ese carácter atlántico. Moitas veces na reivindicamos o noso carácter latino, e digo eu, non será máis acertado reivindicar un carácter atlántico europeo? Un carácter forxado durante séculos de cara o mar e de espaldas ao país que nos illou durante centos de anos.

Así é como logo de ler e reflexionar sobre este artigo de Ferrás e Souto, se albisca como o xermolo dunha idea de Galicia utópica atlántica pode existir. Que cal é a principal traba? Saber como superar ese pequeno atranco que xorde, a palabra utopía. O idealismo e o inalcanzable deben botarse abaixo dende a educación en valores socioeconómicos da terra ás novas xeracións.

Se en realidade queremos, como afirma coherentemente o artigo, unha Galicia do século XXI urbana, atlántica e exemplar; temos que deixar atrás as vellas concepcións de atraso e ruralidade analfabeta que nos marcan o devir diario.

Quizais que a semente estea xa na sociedade, fai falta a terra que a faga xerminar. Temos exemplos de como    algunhas empresas galegas xa empezan a reivindicar o lado atlántico da Galicia. É o caso das Xenebras Nordés, que te invitan a explorar o lado máis salvaxe e atlántico de Galicia; exemplo de que tradición e innovación pode camiñar xuntas da man.

As miñas fontes son:

1. Innisfree, un blog sobre Irlanda. Galicia e Irlanda unidas por afinidad atlántica. [ Enlace ao blog ]

2. Vinos con Gusto. Ginebra Nordés, Atlántica y salvaje. [ Enlace ao artigo ]

3. A mobilidade laboral diaria: Contrastes no Eixo Atlántico. M. Pazos Otón e Mª Pilar Alonso Logroño [ Enlace ao artigo ].

Sobre la figura de Rodolfo Núñez de las Cuevas

A partir de la entrevista realizada por el Institut Cartogràfic de Catalunya a Rodolfo Núñez de las Cuevas nos intentaremos aproximar a la figura de este excepcional geógrafo. Esta mirada analítica pretende entender el desarrollo profesional de este geógrafo en la España de su época. Para no reincidir en las mismas cuestiones y de forma complementaria me remito a la interesante entrada de mi compañero Martiño. No es cuestión aquí de describir su recorrido de forma lineal, lo que se consigue sencillamente observando la entrevista, y si destacar aquellos aspectos que personalmente considero sugestivos.

Rodolfo Núñez de las Cuevas nació el 27 de junio de 1924 en Málaga, pero su familia es de origen gallego de Vilardevós (Ourense). Lo cierto es que pasa su infancia y adolescencia, etapas importantes en el desarrollo personal, en Galicia, entre la aldea familiar en Ourense y A Coruña. Es en la ciudad herculina donde realiza sus estudios primarios y el bachillerato.  Según el boletín de información municipal del 2007 de Vilardevós, con sólo 11 años aprueba el examen de secretario de Juzgados de la Audiencia Territorial de A Coruña (ya que de aquella no había un límite inferir de edad) aunque nunca ejerció como tal. Al acabar Bachillerato marcha a Zaragoza dónde comienza su formación militar en la Academia Militar. En aquella época, en plena posguerra, el prestigio social que suponía una carrera militar favoreció que las clases pudientes enviaran a sus hijos a este tipo de formación. Además del prestigio, el status social, como indico mi compañero, que ostentaban durante el franquismo y que era presente en la vida cotidiana. 

 Me gustaría deternerme en el apego que desprende Núñez de las Cuevas por Galicia, la que es su tierra, a la que regresa frecuentemente. A realizado una entrevista para la facultad de Ciencias de la Comunicación de la USC, y sobreto debemos destacar la magnífica aportación de su biblioteca personal, de gran riqueza no sólo por su número sino por los volúmenes que posee, que es una inestimable ayuda a la riqueza del patrimonio cultural, en este caso bibliográfico gallego. Actualmente se sitúa en la Ciudad de la Cultura y esperemos que, pese a la inoperatividad que este espacio ha mostrado, sea de utilidad a investigadores y expertos. Ha donado como se señala incluso su primer libro de geografía del año 1887, regalo de su abuelo cuando tenía 9 años, el que le inculcó la importancia de este conocimiento. Y es que precisamente estamos ante un profesional ejemplar que ha vivido fascinado por la cartografía. Este puede ser el motivo por el cual es menos conocido incluso en el ámbito geográfico o también puede deberse a la reacción tras la Transición de, no olvidar, pero si apartar manifiestamente a figuras que hasta ese momento habían llevado los trabajos en la materia, y que mayoritariamente por cuestiones de interés estratégico pertenecían al mundo castrense.Es desde el ámbito militar, espacio de interés y atención de la política franquista y por ello con mayor capacidad económica, desde donde comienza a introducirse modernidades e innovaciones. Modernidades e innovaciones que no deben entenderse en cuanto a políticas reformadoras sino que, en realidad, en nuestro país lo suponían, aunque llevaran años asentadas en el resto de Europa, y todo esto fue debido al retraso cultural que supuso la Guerra Civil y la dictadura franquista.

En todo caso, el ámbito militar es el primero que dispone, y el más interesado, en la introducción de novedades técnicas y primero es apoyado por los alemanes que se encuentran exiliados tras la caída del régimen nazi y posteriormente apoyado por los Estados Unidos cuando los intereses geoestratégicos ponen a España como aliado contra el comunismo. Esto se puede seguir a través de las relaciones que Núñez de las Cuevas establece como geógrafo militar, y puede observarse en su biblioteca con libros y mapas procedentes de Alemania (los ejemplares del Deutsche Heereskarte Spanien, publicados entre 1940 y 1943) y de Estados Unidos (un mapa de Eisenhower de 1945).

Desde 1957 forma parte del Instituto Geográfico Nacional (IGN) dedicándose, a aquello que siempre remarca, la renovación de las obsoletas técnicas cartográficas. Introduce para ello nuevas tecnologías como el ordenador en 1970. Para esta labor lo habían enviado a Estados Unidos para que aprendiera allí los conocimientos prácticos que después desenvuelve en España. También conoce a la que será su mujer Patricia Miller. Las condiciones de movilidad de Núñez de las Cuevas en la opresiva sociedad franquista son excepcionales y, es indiscutible, que supo aprovechar todas estas posibilidades adquiriendo conciencia de las limitaciones internas y llevando a cabo las propuestas necesarias para superarlas y modernizar su ámbito de estudio, en este caso, la geografía cartográfica española.


Dejo a continuación algunos enlaces de interés:
Sobre su vida profesional
Ponencias sobre militares geógrafos
Mesa redonda sobre la utilidad de los Atlas regionales
Noticia sobre la biblioteca de Núñez de las Cuevas (I)
Noticia sobre la biblioteca de Núñez de las Cuevas (II)
Dialnet: Artículos y publicaciones de Núñez de las Cuevas

Rodolfo Núñez de las Cuevas

Rodolfo Núñez de las Cuevas

Este pasado venres adicamos parte da clase de Xeografía dos Sistemas Urbanos a escoitar unha entrevista feita ao xeógrafo de orixe galego Rodolfo Núñez de las Cuevas. No seguinte vídeo podedes ver a entrevista íntegra.

Pois ben, unha vez visionado o vídeo, procederemos a espir un pouco a personalidade deste persoeiro, sacar conclusións sobre a súa vida, a importancia para a xeografía da súa carreira e luces e sombras que puidera haber no seu saber facer.

Nado na cidade de Málaga no ano 1.924, é dicir ten actualmente 88 anos, este enxeñeiro e xeógrafo do franquismo e da transición pasou a súa infancia dacabalo de Vilardevós en Ourense, aldea natal do seu pai e as cidades de Ourense, Madrid e A Coruña.

Actualmente ten unha casa en Vilardevós, onde aínda pasa moito do seu tempo. Graduado na Academia Xeral Militar de Zaragoza como tenente de enxeñeiros, este persoeiro marcou o devir da xeografía española e da cartografía nas épocas máis duras do franquismo. Foi director do Instituto Xeográfico Nacional entre 1.974 e 1.980 e dende 2008 é presidente da Xunta Consultiva do Parque do Invernadoiro, en Vilariño de Conso, unha zona que segundo el di está libre da codicia humana pero é moi descoñecido.

No ano 2009 doa a súa colección de 3.500 libros, atlas e mapas á Biblioteca Nacional de Galicia.

A súa labor na xeografía española pasou por modernizar a cartografía do país, moi anticuada, facendo parada en Washington durante 9 anos, ata 1.963.

Adiantado á época que lle tocou vivir, logra financiación do país americano para intentar modernizar a cartografía española; pois a que tiñamos era de mala calidade e estaba en deplorables condicións. O proceso de modernización, coas súas novas técnicas é longo e cheo de críticas. O IGN logra unha gran cantidade de financiamento grazas ao xeógrafo de Vilardevós e aos intereses dos EEUU en España. 

Colabora e traballa na elaboración do Cuarto Plan de Desenrolo da política de Franco, pero este non se remata levando a cabo.

Alén disto, resulta unha persoa de gran valor na transición, pois el convence aos alemáns para que sigan colaborando coa ciencia española nos difíciles momentos da transición. 

Como estamos a ver Rodolfo Núñez de las Cuevas resulta ser un personaxe relevante dentro da xeografía e da cartografía española. Nuns momentos de duro control de fronteiras e autarquismo como foron as primeiras décadas da ditadura de Franco, el desafía todos os cánons establecidos e marcha a Estados Unidos para traer innovacións para a anticuada forma que tiña a xeografía do noso país. Representa un claro exemplo de que a mobilidade e o exilio de moitos españois foi positivo a longo prazo.

Estas novas relacións que chega a establecer Núñez supoñen un novo paradigma para a xeografía española, pois despois do apoio español a Alemaña na II Guerra Mundial, o noso país quedou illado e fóra das axudas do Plan Marshall.

Debido á Guerra Fría e á posición estratéxica de España, Estados Unidos volveuse a interesar por renovar as relacións. Esta alianza militar afianzouse no Pacto de Madrid de 1953 e en 1955 España entrou nas Nacións Unidas, ademais, o presidente estadounidense Eisenhower visitou España en 1959 para afianzar as relacións. Algunhas das bases militares estadounidenses en territorio español foron as bases de Rota, Morón e Torrexón de Ardoz, esta última, cedida ao goberno español en 1988.

Se ben as luces deste persoeiro tan importante para a ciencia xeográfica do país son numerosas, tamén existen sombras que poden condicionar o seu ascenso social. Trátase dunha persoa moi vinculada ao sector militar español do franquismo, polo cal, queda máis que patente que os privilexios da súa persoa estaban moi por riba dos do resto da poboación. Incrementando como non, as súas posibilidades de éxito. Acaso os privilexios da igrexa católica e do exército na ditadura non eran superiores?

Ben certo é que podemos dicir que pode ter outro tipo de mentalidade diferente a este rancio poder establecido casando cunha estranxeira, pero iso non quita que non soupese aproveitar as posibilidades que lle ofreceu o status que posuía. 

Sexa como sexa, Rodolfo Núñez foi durante o seu período de máximo apoxeo científico unha das personalidades de orixe galega que máis repercutiu no devir das ciencias sociais do país. Agora ben, se tan relevante foi a súa personalidade; porque motivo os estudantes de xeografía de hoxe en día, entre os que me incluo eu, descoñecemos a realidade dun home tan importante xeograficamente falando?

A miña opinión é clara, temos un problema dentro da xeografía española, e ese problema pasa polo total e absoluto descoñecemento das personalidades da xeografía do país dos nosos estudantes. Como imos saber facer xeografía se descoñecemos a existencia destes científicos? Aquel que non sabe a súa historia non creo eu que poida desenvolverse ao 100% dentro do seu terreo. 

Deberíase potenciar o coñecemento de xeógrafos e cartógrafos coma Rodolfo Núñez para que nos dean a coñecer a historia que envolve á xeografía aos estudantes de hoxe. Aproveitar que aínda vive, compartir os seus logros e desenvolver a súa oratoria dentro das aulas actuais potenciaría a creación dun espazo óptimo para que xurdan novas personalidades coma el dentro da sociedade actual.

Crear un entorno de intercambio de coñecementos entre xeracións novas e non tan novas para ser competitivos e saírnos da maxistralidade das aulas universitarias do Estado español. Moitas veces aprendemos máis dos nosos maiores que dos libros e dos montóns de apuntes que nos asoballan nas épocas de exames.

Non é unha esaxeración afirmar que con cada persoa maior que morre desaparece unha parte da nosa Historia.

As miñas fontes proceden de:

1. Artigo de La Región de Ourense

2. Artigo II de La Región de Ourense

3. Artigo de Wikipedia sobre Rodolfo Núñez de las Cuevas

A fuga do modelo tradicional de Metrópole: em busca de um novo modelo de organização espacial para a região da Galicia - Norte de Portugal

                                               Esquema da Cidade-Jardim - Howard

FERRÁS SEXTO, C. “Um ideario de cidade en rede policéntrica ubicada nun grande xardín. o caso da eurorrexíon Galicia-Norte de Portugal”. (Revista Estudos Euro Regionais, nº1), 2007.

Este é um trabalho apresentado à disciplina Geografia dos

Sistemas Urbanos da Faculdade de Geografia da

Universidade de Santiago de Compostela

(Washington Paulo Gomes)

            Neste artigo, Carlos Ferrás, trabalha com o conceito de Cidade – Jardim, desenvolvido por Ebenezer Howard no inicio do séc. XX, relacionando-o com a eurorregião Galicia - Norte de Portugal.  Neste sentido, o mesmo vai trazer para reflexão um ideário (imaginário) de cidade como modelo desconcentrado ou de cidade-rede global para a região galega, ou seja, uma cidade polinuclear de âmbito eurorregional, localizada no meio ambiente natural, com intuito de ser uma “cidade ecológica”.

            De pronto, podemos perceber que o imaginário de uma cidade em rede policêntrica, assim como a região Galega – Norte de Portugal, é uma proposta um tanto quando ousada e até mesmo do ponto de vista utópica, que se faz necessário discorrer mais sobre o assunto nesta resenha.

            Neste caso, o ideário da “Garden City” ou Cidade – Jardim de Howard, visava a necessidade de urbanizar o campo e ruralizar a cidade, ou seja,  pretendia harmonizar e combinar cidade e campo, eliminando os inconvenientes de concentração urbana e de dispersão rural. Planejava um assentamento regional rural-urbano, avançando no sentido de reforçar uma a ideia de rede urbana, propondo um modelo de integração regional, onde a maior cidade não poderia passar de 50 mil habitantes que se conectavam com cidades satélites (jardins) de 30 mil habitantes.

Segundo Souza (2000, pg. 145):

 “[...] Howard tinha como foco principal de suas preocupações os problemas que vinham crescendo em função do desenvolvimento do capitalismo na cidade: o aumento extraordinário de população nas cidades, a espetacular especulação do solo urbano, o adensamento das construções e a própria extensão das áreas urbanas, problemas estes vistos mais pela ótica das ciências econômicas”.

Souza ainda afirma que, Howard pretendia melhorar as condições de vida dos trabalhadores através do desaparecimento das grandes cidades engendradas pela industrialização, propondo limitação no crescimento da populacional da cidade, com baixas densidades, controle da propriedade da terra urbana, introdução de áreas verdes e, principalmente, integração entre campo e cidade, a qual teria as vantagens de uma cidade associada aos benefícios do campo.

            Será que a região galega-portuguesa seria capaz de parar com o crescimento de uma de suas cidades metrópoles para manter ou tentar introduzir o modelo de cidade-jardim?

Sabemos que segundo Precedo Ledo (2007), as cidades de Vigo e La Coruña, aceleram o processo de metropolização a partir de um processo inicial de concentração de crescimento urbano a nível regional e introduziram o princípio de bicentrismo urbano na estrutura policêntrica tradicional. Ainda neste sentido, se introduzirmos a área metropolitana de Porto (Norte de Portugal) que hoje possui aproximadamente 1,2 milhões de habitantes e se destaca em nessa faixa atlântica ocidental, podemos notar que são cidades que estão muito acima do ponto de vista populacional do conceito original de Howard.

Neste caso, surge uma nova questão. Como e porque pensar a região Galicia - Norte de Portugal como um grande jardim?

Talvez a resposta esta no sentido de que a região galega possui mais de 300 municípios e somente 7 ultrapassam os 60 mil habitantes que se concentram em um eixo Norte-Sul localizado no atlântico, ou seja, todo o restante do território galego esta pouco habitado e pode ser considerado como um grande jardim.

            Com a revolução tecnológica (III Revolução Industrial), as distâncias deixam de ser obstáculos e a população pode se locomover de suas casas para seus trabalhos, lazeres e afazeres de forma muito mais rápida, sem a necessidade de viver em um grande centro. Isso explica por que metade da população galega ainda vive nos pequenos povoamentos e somente se deslocam para as grandes cidades da região durante o dia para o trabalho e seus afazeres.

            No entanto, mesmo com esse panorama, segundo Ferrás, na historia recente da Galícia e Norte de Portugal, houve um despovoamento rural devido a modernização agrária o que levou muitas famílias a se deslocarem paras as áreas urbanas.

Em um segundo momento o autor faz uma projeção (imaginação) da eurorregião Galicia - Norte de Portugal no futuro como:

[...] uma região pós-industrial, bem comunicada com o exterior, com maior parte da sua população trabalhando nos setores de serviços e vivendo em uma grande área metropolitana formada no corredor Atlântico desde de Ferrol até Porto, e, que o restante do território eurorregional seria praticamente uma reserva ecológica, onde as famílias urbanas poderiam desfrutar do tempo do ócio e os campesinos seriam os jardineiros da natureza e um atrativo exótico-turistico (FERRÁS SEXTO, 2007, pg. 10).

           

                       

            Neste sentido, o mesmo afirma que, deveria aplicar novos modelos de desenvolvimento rural-urbano e modernização ecológica que possa dar impulso a diversificação socioeconômica no campo, que respeite o meio ambiente. Políticas que deveriam promover mais a diversificação das atividades produtivas rurais, como artesanato, a elaboração tradicional de produtos locais de qualidade, a agricultura ecológica e o turismo rural.

            Em meio a esse imaginário surge uma questão fundamental. Uma parte da população de Galicia – Norte de Portugal quer permanecer no meio rural? Enquanto outra grande parte da população vive em um corredor Atlântico metropolitano desenvolvido e urbanizado?  

            De fato construir políticas de planificação do território em que leve em consideração o meio ambiente em que estamos inseridos é de extrema importância para a manutenção da vida de toda a população mundial, ou seja, do ponto de vista do desenvolvimento sustentável, torna-se importante analisar propostas urbanísticas que buscaram um equilíbrio entre o crescimento econômico e os problemas sociais integrados ao desenho da paisagem, assim como os ideais de Ebenezer Howard para o movimento das Cidades-Jardins na Inglaterra.

            É claro que nos grandes aglomerados de urbanização devido a um acumulo populacional de forma demasiada, são gerados muitos impactos sociais e ambientais decorrentes deste processo de crescimento. Problemas como a pobreza, a falta de moradia, de coleta de lixo, de rede de água e esgoto, ruas estreitas, poluição e falta de espaços para lazer, são constantemente encontrados nas grandes cidades.

Diante desses fatos (problemas) é necessário colocar definitivamente em “cheque” o modelo metropolitano tradicional de ordenamento territorial que temos atualmente, e sim partir para estudos que tenham como princípio uma nova organização social e espacial dentro das cidades, assim como os estudos de Howard.

Segundo, Andrade (2003), o pensamento de Howard se torna atual na medida em que suas preocupações de integração entre cidade-campo, eram uma estratégia de planejamento regional para evitar o fluxo migratório em direção às grandes cidades, entretanto, do ponto de vista regional essas cidades menores obrigatoriamente necessitam estar interligadas por um sistema de transporte público eficiente e rápido com as cidades maiores, para que as pessoas possam circular de forma “livre” por toda a região.

Referências:

ANDRADE, L. M. S. “O conceito de Cidades-Jardins: uma adaptação para as cidades sustentáveis”.  (Revista Arquitextos, nº 042.02), 2003.

FERRÁS SEXTO, C. “Um ideario de cidade en rede policéntrica ubicada nun grande xardín. o caso da eurorrexíon Galicia-Norte de Portugal”. (Revista Estudos Euro Regionais, nº1), 2007.

SOUZA, C. F. “A Cidade-Jardim: entre  o discurso e a imagem -  uma reflexão sobre o urbanismo de Porto Alegre” (Revista Anos 90, nº 14), 2000.

Reseña Critica: Construyendo un jardín. En torno a la utopía geográfica en Galicia

 

 ¿Cuál es el modelo territorial de desarrollo más adecuado para Galicia? ¿Qué impacto tendría en el ámbito urbano/rural de Galicia? En esta reseña crítica pretendemos analizar una propuesta del profesor Carlos Ferrás.

Ir a la Reseña Crítica

Reseña crítica: Un ideario de cidade xardín policéntrica ubicada nun grande xardín

Xardíns da Torre do Menagem (Chaves)

"Un ideario de cidade en rede policéntrica ubicada nun grande xardín". O caso da Eurorrexión Galicia - Norte de Portugal, por Carlos Ferrás Sexto (Universidade de Santiago de Compostela).

Neste artigo da Revista Euro Rexionais o autor pretende transmitirnos como sería esta rexión do noroeste da península Ibérica se lle aplicáramos o concepto de urbanismo da Garden City ou Cidade-Xardín.

A grandes trazos, o proxecto sería de gran beneficio para o conxunto do territorio da antiga Gallaecia. Unha rede de cidades ananas, pequenas, medias e grandes interconectadas entre si, sen diferenzas culturais sobresalientes e o onde o dinamismo económico sexa semellante. Asentamentos onde o medioambiente e a protección dos recursos naturais sexa obrigación e non dereito.

As cidades como un espazo verde e en equilibrio co medio. O movemento urbanístico das cidades xardín foi fundado por Sir Ebenezer Howard. Os seus conceptos sociolóxicos e urbanísticos contéñense no libro titulado «Ciudades Jardín del mañana», cuxa versión corrixida e completa apareceu en 1902. Polo cal, tivemos xa máis dun século para experimentar as ventaxas deste modelo.

Evidentemente, axiña asoma a fórmula para conter a sangría demográfica entre o interior da Eurorrexión e o Eixo Atlántico; cidades que interactúan entre elas, vilas que se volven autosuficientes ao deixar de depender de centros urbanos de maior entidade, pequenas aldeas substentables que fixan poboación nova... A que visto así, semella unha maneira de facer urbanismo idónea para Galicia e o Norte de Portugal? Rexións que, para maior hándicap, sempre tiveron un marcado carácter rural e un forte compoñente ambiental nas súas culturas.

Hoxe en día observamos nas nosas cidades pequenos barrios onde este concepto británico foi levado a cabo, pero quedou aí, sectorizado dentro das urbes de asfalto e formigón. Afirma Carlos Ferrás que a superación do espazo e a formación dunha Cidade Xardín que se estenda por todo o territorio da Eurorrexión poderá permitir que "Comarcas illadas e periféricas e os espacios rurais poderían perder a súa condición de espacios marxinais". Esta afirmación permítenos entender que quizais o concepto central do artigo sexa a chave para solucionar un dos problemas endémicos da Galicia contemporánea.

Se ben a idea ratificada semella moi correcta, e mesmo se aportan exemplos de creación de emprego en áreas marxinais e superación das distancias e do espazo. Pero polo de agora non deixan de ser casos residuais nunha Galicia cada vez máis polarizada.

Para chegar a este ideal ambiental queda moito traballo por facer, pero está ben abrir un debate que nos permita abrir unha vía de escape á Galicia que lle estamos a deixar aos nosos descendentes, unha rexión diferente, cun territorio onde nacer na comarca da Terra de Caldelas signifique ter as mesmas posibilidades e oportunidades que un neno que nace nun medio urbano.

Porque non creamos unha rexión europea que abarque dende Escocia ao Norte de Portugal coas características dunha Cidade - Xardín. Onde o emprego verde sexa unha prioridade, onde a economía se dobregue ante o medioambiente e non ao revés.

A sociedade galega foi durante séculos sinónimo de atraso e emigración, foron moitos os autores que reflexaron este drama, e mesmo propuxeron as solucións para que o remedio ficase connosco para sempre e puxese fin dunha vez por todas ao atraso económico que tamén compartimos co rural portugués. 

Xosé Manuel Beiras Torrado recollía no seu libro " O Atraso Económico de Galicia " (1.972) as bases e principios para crear unha Galicia potente e con vistas contemporáneas. Dicía pois que, unha reforma agraria e pesqueira, o fomento industrial da man do agro e do mar, unhas vías de comunicación óptimas, unha reforma administrativa e unha política comercial exterior potente serían as clases para que Galicia puidese ser competitiva e medioambiental ao mesmo tempo.

Se ben hoxe en día que temos? Unicamente unhas vías de comunicación para escaso tráfico, polo resto, digamos que fracasou todo tipo de propostas emerxentes durante o século XX. A reforma agraria non rematou con minifundismo, a pesca sofre dos latigazos de Europa unha e outra vez, a industria vinculada aos recursos potenciais da rexión é feble e pouco orientada ao mercado exterior...

Digamos que a Galicia da utopía económica dinámica e medioambiental fracasou. É hora de poñernos mans á obra e botar a andar as ideas que nos propón o noso autor, Ferrás Sexto, e facer da rexión galega e do Norte de Portugal un referente económico e natural como poden ser os países escandinavos e do Norte de Europa.

Ben é certo logo que hoxe en día é escusado falar de artigos de baixa ou dubidosa calidade, porque a longo ou curto prazo serán esquecidos, analicemos pois con detemento artigos que defendan o futuro como o fai este ideario de Ferrás Sexto.

O mesmo autor faise unha pregunta no texto que sería interesante darlle resposta. Sería posible un desenvolvemento rural desvinculado das labores do campo?. Unha resposta clara abogaría pola conciliación dos dous modelos, o agro dentro do campo e os servizos e a industria no campo; convivindo conxuntamente. Se nos propoñemos un continuo rural - urbano vencellado á natureza porque non facemos que se poidan mezclar valores dos dous ámbitos? Porque non fomentar cada vez máis as hortas urbanas e crear postos de traballo na cidade, e porque non levar a industria e os servizos que na medida do posible non precisen do ámbito urbano para sobrevivir?

Ao fin e ao cabo, calquera decisión en canto a urbanismo e progreso que se tome hoxe en día debería ter en conta de que sen natureza non somos nada, e que os nosos devanceiros máis antergos viviron en simbiose co monte e co campo ata a chegada da Revolución Industrial.

As miñas fontes consultadas son:

1. "O Atraso Económico de Galicia". Xosé Manuel Beiras Torrado. Galaxia 1.972. V. Unha solución liberal, a economía da Ilustración galega.

2. Definición de Cidade Xardín (En Español) ARQHYS. Arquitectura.( Enlace ao artigo )

Una aproximación histórica: Galicia policéntrica.

Desde la reflexión crítica de un artículo concreto pretendo realizar una aproximación histórica al sistema urbano de Galicia para responder a la pregunta: ¿Por qué Galicia tiene una red urbana policéntrica? ¿Cómo ha determinado esto en su historia? ¿Cuál es el tipo de relación entre los principales núcleos urbanos? Con las respuestas que surjan a estas cuestiones pretendo razonar sobre las posibilidades que este sistema policéntrico puede tener en la futura ordenación territorial gallega.

Para una mayor facilidad de lectura y con el fin de no sobrecargar de escritura el blog, dejo el enlace con la reseña:
http://es.scribd.com/doc/127025427/RC1-pdf 

Policentrismo urbano e axuste do sistema de cidades en Galicia (Reseña crítica)

Densidade de Galicia por parroquias

- Policentrismo urbano y ajuste del sistema de ciudades en Galicia. Andrés Precedo Ledo | Alberto Míguez Iglesias. Xeográfica, Revista de Xeografía, Territorio e Medio Ambiente. Nº7 2007.

Publicado ano 2007, este artigo tenta abordar a situación actual e o porvir dos sistemas urbanos de Galicia. Escrito por Precedo e Míguez, catedrático e doutor en xeografía, tentan amosarnos a súa visión entendida da composición urbana.

Este artigo de corte xeográfico rexional intenta achegarnos unha idea de como entender a dinámica urbana galega. Unha dinámica cuxas bases se asentan na concepción do policentrismo.

Á vez que este concepto pode supor unhas vantaxes importantes para a rexión, tamén debe enfrontar un certo caos urbano creado pola falta de planificación e a especulación urbanística.

Engádese a reflexión dunha Galicia conservadora, pouco aberta a novos cambios e cun sistema de asentamentos de gran tradición secular.

É por iso que cada unha das sete cidades galegas, en especial as máis dinámicas (A Coruña, Vigo e Santiago de Compostela), contan cuns axentes creadores de futuro, que se son explotados da maneira óptima situarán a Galicia como unha rexión de cidades medias globais.

Claro está que os autores observan un fenómeno común ás urbes galegas, que se manifesta claramente. Sen embargo é preciso aclarar que a Galicia urbana hoxe en día xa non só se limita ás 4 capitais provincias, Santiago, Ferrol e Vigo; senón que pouco a pouco foi absorbendo e creando nodos e redes urbanas que se estenden máis alá das chamadas áreas metropolitanas (Vilas como Carballo, Verín, Xinzo ou Lalín). Segundo o IGE tan só o 35% da poboación galega reside en municipios rurais, é dicir,  algo máis de 950 mil habitantes, polo tanto, temos máis de 1,7 millóns de habitantes urbanos. 

Penso que se falamos de área metropolitana abarcamos tamén o concepto de rural, pois mesmo dentro das nosas áreas metropolitanas temos zonas onde o urbano e o rural se funden. Entón, porque os autores se centran en alabar os grandes hitos demográficos e económicos das cidades do Eixo Atlántico? Temos que falar dunha Galicia urbana continua, e non pararnos a gabar o grande que foi, é e serán as cidades portuarias galegas e a cultura da cidade do Apóstolo.

Se Galicia ten as raíces nun pasado rural, non podemos obviar entón ese pasado e facer que o crecemento urbano olle cara horizontes exteriores, cando temos un tecido produtivo infravalorado, falamos do gran potencial agrícola, enerxético e forestal que comunidades como Navarra ou países como Suecia souperon aproveitar e nós aínda non.

No meu parecer as ideas aportadas no artigo pecan un pouco de euforia. Ben certo é que o potencial está aí e non se pode eludir, e tampouco se pode esconder o relativo trunfo dos sistemas económicos nos que se asenta o Eixo Atlántico, pero o modelo que os autores nos intentan presentar esquécese de que se a Galicia metropolitana prospera é grazas ás cabeceiras comarcais, vilas medias e pequenos municipios que a costa de sangrar os seus censos nutren a vitalidade das áreas viguesa, coruñesa e santiaguesa. 

Se unicamente nos preocupamos por manter o poderío do eixo da AP - 9 e permitimos que a Galicia urbana do interior siga a baleirarse e a crear vistas negativas que nos reserva o futuro?

Os criterios de delimitación das dúas rexións metropolitanas que se nos propoñen teñen base morfolóxica (portos), funcionais (servizos á poboación), económicos (crean aproximadamente o 60% da riqueza galega) e demográficos (Aglutinan un millón de almas). Ben certo é que a realidade está a vista e que as áreas de Vigo e A Coruña son puxantes. 

Pero seguirán a ser poderosas se só fomentamos un urbano galego bicéfalo? Con dúas provincias baleiras no interior, e un rural podre e sen futuro?

Faise evidente a necesidade de planificar un desenrolo urbano vital. Pero pode que este artigo non invente o modelo máis correcto para nós.

Porque non aproveitamos as posibilidades que nos está a ofrecer a III Revolución Industrial? A revolución da comunicación, a revolución que supera o espazo, que fai desaparecer as distancias.

Porque non crear unha rede de cidades e vilas aínda máis potente da que temos? Aproveitando os recursos endóxenos e proxectándoos cun carácter esóxeno...

Certo é que temos un sistema urbano peculiar, como ben acertan os autores, pero son as conclusións achegadas, dende un punto de vista equilibrado, non se acordan de que a realidade das nosas cidades e vilas non se entende tan só en tres núcleos.

Estendendo a mancha urbana e semiurbana pode ser posible superar os problemas demográficos que nos están a hipotecar o futuro. Ou non rexurdiron Ávila, Segovia ou Guadalaxara grazas á extensión da influencia madrileña? 

Porque non crear unha única e gran área metropolitana en Galicia que englobe gran parte do territorio? Aproveitando ao máximo as infinitas e infravaloradas posibilidades que temos.
Como ben dixo o presidente dos EEUU B. Obama “Aprovechemos el sol, los vientos y la tierra para hacer funcionar coches y fábricas”. En definitiva, fagamos furrular o país como unha entidade única e viva.
Porque non comezar a falar tamén de urbanismo sostible? 

As miñas fontes proceden:

1. Instituto Galego de Estatítica (IGE)
2. El Sistema Urbano en España. Josep Roca Cladera, Montserrat Moix Bergadà e Blanca Arellano Ramos. 2012. [ Enlace ao artigo ]
3. Artigo de Galicia Confidencial [ Enlace ao artigo ]

Reseña Crítica_"Policentrismo urbano y ajuste del sistema de ciudades en Galicia”

PRECEDO LEDO, A. & MÍGUEL IGLESIAS, A. “Policentrismo urbano y ajuste del sistema de ciudades en Galicia”. (Revista de Xeografia, Territorio e Medio Ambiente, nº 7), 2007.

Este é um trabalho apresentado à disciplina Geografia dos

Sistemas Urbanos da Faculdade de Geografia da

Universidade de Santiago de Compostela

(Washington Paulo Gomes)

Este trabalho tem o intuito de fazer uma análise critica, partindo de algumas reflexões realizadas através da leitura do artigo “Policentrismo urbano y ajuste del sistema de ciudades en Galicia” produzido pelo professor Precedo Ledo e seu colaborador Míguel Iglesias. Deste modo, buscarei trabalhar as questões de policentrismo, cidade média e área metropolitanas, fazendo algumas comparações com as realidades do Brasil.

Neste sentido, este artigo parte da hipótese de que as cidades médias podem se posicionar como cidades subglobais, mediante os processos de inovação e criatividade, para que assim, possam conquistar uma vantagem comparativa de competitividade baseada na qualidade de vida.

Assim sendo, surge nossas primeiras perguntas. Qual é o processo de inovação e criatividade que as cidades “galegas” estão passando? O que são cidades subglobais?

Segundo os autores, podemos destacar que, diferente das regiões brasileiras, a região da Galicia possui uma característica policêntrica, no que tange a organização territorial de suas cidades, ou seja, são cidades com proporções espaciais e demográficos semelhantes, onde não tem uma única cidade que se destaca de forma exacerbada em relação as outras. Ainda neste sentido, Precedo & Míguel, vão nos falar que possuir policentros é uma vantagem para a região do ponto de vista do equilíbrio territorial.

Entretanto, já surgiram muitos planos e varias tentativas de fazer uma conexão entre as cidades de La Coruña – Vigo – Porto, a fim de buscar a formação de um eixo metropolitano de dimensão regional. Neste caso, Vigo e La Coruña, são cidades que aceleram o processo de metropolização a partir de um processo inicial de concentração de crescimento urbano a nível regional, introduzindo o princípio de bicentrismo urbano na estrutura policêntrica tradicional.

Neste momento, me chama atenção outros questionamentos. Como podemos falar de metrópole dentro de uma região policêntrica? E qual é o conceito de metrópole utilizado pelos os autores? Será este o processo de inovação das cidades galegas?

No decorrer do texto podemos ver que o conceito de cidades subglobais, pode ser definido como as cidades médias que possuem novos papéis em um novo mapa global, ou seja, são aglomerações médias de ordem internacional.

A cidade de Vigo possui uma economia urbana cada vez mais especializada, tem um poderoso centro tecnológico (complexo de automóveis) onde operam muitas empresas multinacionais, é muito forte em relação a construção naval e hoje possui a maior população de toda a Galicia.

Desta maneira, a cidade de La Coruña possui um importante complexo industrial como, petroquímicas, metalúrgicas, carboquímica, alumínio, alimentação e etc., é também uma cidade terciaria e financeira, e vem inovando em relação a “industria da cultura” e é a área urbana com as atividades mais diversificadas de todo a Galicia.

Ainda neste sentido, e com bastante importância temos a cidade de Santiago de Compostela, que é considerada a capital regional da Galicia, isso vem reforçando a sua importância administrativa e de serviços. A cidade se baseia em dois pontos fundamentais, qualidade de vida e cultura. A sua economia se orienta através do turismo religioso.  

Pensando nessas, informações obtidas pelo artigo podemos ver que há uma grande paridade funcional entre as cidades, o que reforça ainda mais a questão do policentrismo.

Porém, ficaram algumas questões que não foram possíveis encontrar as respostas no texto, e neste sentido vamos buscar fazer uma relação com a realidade brasileira para tentar suprir algumas lacunas deixadas pelos autores.

A maior questão que pensamos em ter ficado para a discussão é: Como uma região policêntrica pode ter duas áreas metropolitanas?

É valido resaltar que o processo de urbanização brasileira demorou muito mais para ocorrer do que nas cidades europeias, tendo inicio na década de 1930 com o passar dos anos muitas cidades forem sendo criadas. Em 1950, temos a marcha para o oeste, quando vemos o interior do país também sendo ocupado por uma parcela da população formando cidades por todo o pais em mais áreas do país.

O que de fato quero trazer para a discussão aqui é que o conceito de metrópole (área metropolitana) é utilizado de forma muito diferente no Brasil, pois nossas áreas metropolitanas são criadas a partir das funções centrais que uma determinada cidade tem na sua região de influência que normalmente é numa escala nacional. Todas as nossas metrópoles tem uma população superior a 1 milhão de habitantes, mas neste caso é valido deixar claro que o fator demografia não deve influenciar na criação ou não de uma metrópole e sim as suas funcionalidades.

Para concluir, podemos dizer que do ponto de vista do bem estar social, das formas de organização e planificação do território e do equilíbrio territorial,  ter uma região policêntrica é bastante importante. Mas de fato o que vimos é que as cidades “galegas” tendem a modificar o seu modelo de organização.