Tuesday, May 14, 2013

Reseña crítica: Cidade Atlántica e organización territorial en Galicia.

Arco Atlántico
Interesante reflexión de Carlos Ferrás e de Xosé M. Souto sobre a concepción de Galicia como unha cidade atlántica.
De como Galicia pasou de ser un enclave rural e atrasado, onde a emigración era a tónica diaria, a ser unha rexión desenrolada e urbana; con desequilibrios evidentemente, pero ao fin e ao cabo, enmarcada dentro de Europa.
Para dar a entender esta nova concepción da Galicia urbana e policéntrica, os autores amósannos dúas hipóteses de evolución da paisaxe e dos asentamentos; unha primeira na que os fluxos de poboación se concentraban ordenados polo poder socioeconómico establecido e unha segunda hipótese, máis actual e presente, afirma que a rexión galega se move coa terra como valor de cambio.
Remarcar un pouco o interese que ten para o lector a importancia da transformación que sobre o país entre a década dos 60 ata chegar ao século XXI; un período fundamental para intentar entender a idea que nos intentan transmitir os autores; un ideal de cambio e modernización que sobre Galicia ao longo dese período, que fai que se vaia deixando atrás a visión da comunidade como unha área marxinal, rural e atrasada.
Afirman os autores que "... esta imaxe deixou de ser real." Penso que este plantexamento é totalmente acertado, de como se pode entender a nova sociedade galega, da tecnoloxía e da información; que deixou atrás o pasado emigrante e de pobreza endémica.
Destaco o plantexamento de que como pobo atlántico fomos privados da organización entorno á entidade parroquial; non como ocorre en comunidades atlánticas como as freguesías portuguesas, que teñen certas concesións dentro dos concellos que as encerran.
Así pois, Galicia deixa de ser rural para dar paso a un sistema policéntrico de sete cidades, con áreas rurais novamente poboadas pola clase media, facendo xurdir áreas periféricas entorno ás cidades que albergan novas formas de vida máis urbanas que rurais; é o caso de concellos como Ames, Teo, Oleiros ou San Cibrao das Viñas.
Ao mesmo tempo, no ano da publicación deste artigo, no 2002, o país experimenta movementos de inmigración e de aumento do padrón de cidades e vilas; motivado pola chegada de emigrantes retornados e inmigrantes doutros países. Todos estes novas paradigmas sociais converxen coas políticas locais, comarcais, da España e da Unión Europea; que de ser ben aproveitadas levarán a Galicia a ser un verxel do século XXI.
Acertadísima ligazón se fai de Galicia coas principais rexións atlánticas. Irlanda, Portugal ou Gales, son áreas e territorios cos que compartimos afinidade; tal e como afirma o profesor de filoloxía na UDC de orixe escocesa: "Galicia e Irlanda están unidas por una afinidad atlántica".
Estou totalmente de acordo co plantexamento de Galicia como cidade aberta e conformada por un sistema de asentamentos e núcleos urbanos xerarquizados e complementarios. É indispensable para entender a comunidade como un territorio atlántico contar co feito dos milleiros de asentamentos, da nosa cultura e do noso facer secular.
Reivindicando esta idea de comunidade atlántica poderemos converxer e facer consensuar na nosa sociedade que somos un complexo interrelacionado entre si que aspira a ser referente mundial na área do Océano Atlántico, como o foi Irlanda no seu día, e intentando evitar tamén o desprazamento do movemento de poder económico e social cara outras áreas do planeta como pode ser o Pacífico.
Este artigo invítanos amablemente a facer unha reflexión de futuro sobre que queremos ser e cara onde queremos ir como pobo e sociedade do mundo globalizado. Se queremos un modelo de sumisión coma o que temos, onde vendemos os nosos recursos ao mellor postor; ou se aspiramos a ser un país urbano policéntrico, ecolóxico e sostible, dono e señor dos seus recursos e valedor do saber facer endóxeno.
Non podemos esquecer quen somos e de onde vimos, volvemos unha e outra vez cara ese carácter atlántico. Moitas veces na reivindicamos o noso carácter latino, e digo eu, non será máis acertado reivindicar un carácter atlántico europeo? Un carácter forxado durante séculos de cara o mar e de espaldas ao país que nos illou durante centos de anos.
Así é como logo de ler e reflexionar sobre este artigo de Ferrás e Souto, se albisca como o xermolo dunha idea de Galicia utópica atlántica pode existir. Que cal é a principal traba? Saber como superar ese pequeno atranco que xorde, a palabra utopía. O idealismo e o inalcanzable deben botarse abaixo dende a educación en valores socioeconómicos da terra ás novas xeracións.
Se en realidade queremos, como afirma coherentemente o artigo, unha Galicia do século XXI urbana, atlántica e exemplar; temos que deixar atrás as vellas concepcións de atraso e ruralidade analfabeta que nos marcan o devir diario.
Quizais que a semente estea xa na sociedade, fai falta a terra que a faga xerminar. Temos exemplos de como    algunhas empresas galegas xa empezan a reivindicar o lado atlántico da Galicia. É o caso das Xenebras Nordés, que te invitan a explorar o lado máis salvaxe e atlántico de Galicia; exemplo de que tradición e innovación pode camiñar xuntas da man.

As miñas fontes son:

1. Innisfree, un blog sobre Irlanda. Galicia e Irlanda unidas por afinidad atlántica. [ Enlace ao blog ]
2. Vinos con Gusto. Ginebra Nordés, Atlántica y salvaje. [ Enlace ao artigo ]
3. A mobilidade laboral diaria: Contrastes no Eixo Atlántico. M. Pazos Otón e Mª Pilar Alonso Logroño [ Enlace ao artigo ].





Entrevista con estudantes brasileiros en Santiago de Compostela



Para rematar as clases de Sistemas Urbanos, este venres pasado tivemos a oportunidade, grazas ao noso compañeiro Washington, de poñer en contacto a cultura galega coa percepción dos estudantes brasileiros na cidade de Compostela.
Mediante a técnica do focus group estivemos durante máis de 2 horas empapándonos das vivencias dos alumnos brasileiros entorno a cuestións coma o noso sistema urbano, a nosa cultura e outros temas que hei de ir desenvolvendo a continuación.
Contamos coa presenza de catro alumnos do país americano; estudantes de dereito, xeografía, traballo social e química. Coa súa experiencia actual na cidade de Santiago fomos sacando unhas conclusións que vos faremos chegar para invitarvos a reflexionar sobre a percepción que existe da idiosincrasia galega.
Santiago de Compostela é singular, bonita e limpa. Así nola describen os alumnos brasileiros, sendo en xeral unha cidade distinta das súas de orixe; destacando a gran presenza de zonas verdes e parques.
En relación aos temas que lles fun desenvolvendo eu, determinando a miña entrevista cara cuestións sobre a cultura galega, a percepción dos asentamentos, as cidades galegas e a gastronomía. Por outra banda, tiven tamén a oportunidade de saber que opinan do sistema universitario de Galicia.

A maioría dos entrevistados visitaron cidades galegas como Lugo, A Coruña ou Vigo; e destinos turísticos relevantes como Fisterra. En referente ás cidades galegas, achégannos a mesma opinión, cidades pequenas, limpas e bonitas. Malia isto afirman que non viaxan moito pola xeografía galega.
Tiven a oportunidade de interrogalos sobre o seu parecer do que era o rural galego; salvo unha rapaza que tiña contacto con A Estrada o resto descoñecían por completo esta área. Como empezamos a vislumbrar a maioría dos rapaces teñen os intereses postos fóra de Galicia .. Pero cara onde? Resulta curioso o seu interese por coñecer Europa e o resto de España antes incluso de coñecer o lugar onde residen.
Esta aparente desconexión figura no seu baixo interese pola cultura e as manifestacións culturais; afirmando que a maioría dos Erasmus teñen pouco interese en coñecer a cultura galega. E isto porque ocorre?
Segundo eles, a oferta cultural galega é baixa, pode que sexa froito do seu propio descoñecemento e desinterese... Non podería asegurarvolo.
En canto á lingua galega, dicir que non lles supón un problema, mais prefiren practicar español. Anecdótico resultou a confesión dunha rapaza que cando falou da nosa lingua no seu país a confundiron co idioma galés, no Reino Unido. Apostan tamén pola creación de máis clases de galego ou cursos básicos de inmersión. Non observan no seu país a mesma afinidade lingüística que nós manifestamos moitas veces. 
A súa inmersión na gastronomía galega moitas veces dilúese coa española, misturando tortilla con marisco e paella. Din que gustan moito o marisco, con excepcións claro está. 
Paso por paso, para a rapaza que estudaba Química, afirmaba que o nivel é parecido ao do Brasil, malia distinguía que no Brasil teñen máis prácticas en empresas.
A estudante de Traballo Social ratificaba que existía máis calidade no ensino en Santiago que no seu país de orixe, cunha mellor estrutura; mais que quizais nos perdemos un pouco pola parte teórica. 
Para o rapaz de dereito, a súa carreira no Brasil e en Galicia son similares, cunha metodoloxía semellante, aínda que destaca que en Santiago temos unha facultade só para o dereito, cousa que na súa Universidade non ocorre.
A conclusión que sacamos en limpo é que o sistema de Graos quítalle moito tempo ao estudantado; que con tantos traballos non dispoñen de tempo para desenvolver actividades paralelas como a investigación, as visitas a empresas. Destacan tamén que non hai integración apenas entre o alumnado e o profesor.
Resaltan tamén a falta de interese do alumnado por Congresos e publicación de traballos, ámbito no que podemos implicar á Universidade tamén. 
Pois ben, logo desta breve presentación, non me vou extender moito máis, achégovos as conclusións da miña parte de entrevistas:

- Desconexión entre o estudantado de Erasmus e o sistema cultural galego.
- Falta de interese moitas veces de ambos bandos por achegarse.
- Unha Universidade que mostra nos aposta pola integración do estudantado estranxeiro na sociedade.
- Existencia de algunhas lagoas sobre o que é a nosa cultura de cara o ámbito internacional.
- Fracaso do sistema de graos e do Plan Boloña

As miñas conclusións resúmense en cinco principalmente, pero, vós opinades o mesmo? Credes que existen diferenzas insalvables entre os Erasmus e a poboación galega? Que opinión vos esperta a súa concepción do sistema universitario galego? Credes que a cultura galega se vende mal ao redor do mundo? Compartides o seu parecer de que a Universidade de Santiago os esquece un pouco e non aposta por integralos?


Boa tarde!


Monday, May 13, 2013

Comparação da distribuição populacional dos sistemas urbanos brasileiro e espanhol a partir da aplicação da regra Rango-Tamanho

Após realizar a aplicação da técnica rango-tamanho para o sistema urbano brasileiro e do estado de São Paulo, agora foi elaborado um esboço para o sistema urbano brasileiro e espanhol, com o intuito de fazer algumas comparações entre os dois sistemas.
Como já sabemos, a regra rango-tamanho é um modelo descritivo no qual utiliza-se de dados e técnicas estatísticas para observar as regularidades e as irregularidades do sistema urbano, observado através da distribuição populacional e do tamanho dos centros urbanos, ou seja, serve para conhecer a distribuição hierárquica das cidades ou o lugar que a mesma ocupa pelo volume de população em um sistema espacial de cidades.
Segundo esse modelo a segunda maior cidade deve ter a metade da população da primeira, a terceira um terço e assim sucessivamente, onde Po é a população real de cada cidade, Pe a população que deveria ser (esperada) segundo o modelo do rango-tamanho, Po/Pe a divisão do Po pelo Pe, para calcular a porcentagem de desvio entre a população real e a esperada, e por fim, calcula-se a média das porcentagens de desvio em relação a primeira cidade.

Tabela I - Aplicação da regra do Rango-Tamanho ao sistema urbano brasileiro
                 Fonte: IBGE (Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística), censo 2010.
                 Org: GOMES, W. P.

Assim como podemos conferir na tabela I, ocorrem diferenças bastante significativas entre a população real e a população esperada (rango-tamanho) no sistema brasileiro. Para começar é possível ver que apenas em duas cidades o desvio foi negativo (Salvador e Brasília), ou seja, quando a população real é menor que a esperada. Neste caso podemos dar um destaque para a cidade de Salvador que ocupa a terceira colocação e apresentou um desvio de -29% com aproximadamente 1 milhão de pessoas a menos do que deveria ter, segundo o rango-tamanho.
            Dando continuidade a análise podemos ver que todas as outras cidades apresentam um valor acima do esperado, com destaque para a cidade do Rio de Janeiro que tem em sua população real em aproximadamente 700 mil habitantes a mais que deveria ter no rango-tamanho. Neste mesmo sentido, Belo Horizonte que ocupa a 6 posição teve um desvio de 26% em relação a população esperada.
            Essas cidades estão predominantemente na faixa litorânea do território brasileiro, ou seja, das dez maiores cidades somente duas (Brasília no centro e Manaus no Noroeste) não estão localizadas nesta faixa. Isso é reflexo do período colonial, onde a ocupação europeia foi realizada pelo oceano atlântico, e consequentemente, formaram as primeiras cidades na costa litorânea.
           
Tabela II – Aplicação da regra do Rango-Tamanho ao sistema urbano espanhol 
                 Fonte:INE (Instituto Nacional de Estatística) censo 2012.
                 Org: GOMES, W. P.
           
            Na tabela II, foi aplicado a regra do rango-tamanho para as 10 maiores cidades do sistema urbano espanhol. Como podemos observar a maior cidade espanhola, Madrid, é aproximadamente um terço do tamanho da maior cidade brasileira (São Paulo).
            Em relação as cidades que aparecem com desvio negativo, podemos destacar a terceira (Valencia) e quarta (Sevilla), que segundo o rango – tamanho, deveriam ter respectivamente 280 e 106 mil habitantes a mais que possuem atualmente.
            Em relação as cidades que apresentaram desvios positivos, ou seja, são maiores do que deveriam (segungo o rango-tamanho), as diferenças são bastante insignificativas, com destaque para as cidades de Barcelona que teve um desvio de apenas 0.3% e Palma de Mallorca com 1%.
            As diferenças do sistema urbano espanhol em relação ao sistema urbano brasileiro foram bastante grandes, ou seja, no geral as cidades da espanholas, mantiveram uma aproximidamente muito grande em relação a técnica do rango-tamanho, com desvio muito pequenos (salvo a cidade de valencia que apresentou um desvio negativo de -29%), enquanto, no Brasil cinco cidades apresentaram desvios superiores a 20% e a que mais se aproximou foi a quinta cidade (Fortaleza), com um desvio de 8%.
            Se pudessemos fazer uma média dos devios de todas as cidade em relação a sua capital, no sistema urbano espanhol os desvios tiveram uma média de 6.93%, enquanto, no  Brasil os desvios médios ficaram em 16.7%, ou seja, uma diferença de aproximadamente 10% em relação a Espanha.
            Mesmo que a discrepância média entre os dois sistemas não tenham sido muito grande, podemos concluir que algumas hipoteses foram comprovadas e que o sistema urbano, ou a distribuição da população são melhores nos países desenvolvidos, como no caso da espanha, onde houveram poucas diferenças em relação ao modelo utilizado.
            Os dados apresentados pelo Brasil são frutos de um processo de urbanização recente, onde grande parte da população tende a ir para as grande cidades em busca de melhorias de vida, ou seja, educação, saude, trabalho e etc., porém, esse modelo de urbanização já vem sofrendo algumas modificações, a primeira iniciativa para uma desconcentração demográfica da costa litorânea, foi na década de 1930, com a “Marcha para o Oeste”, um plano criado para incentivar a população a ocuparem o interior do país.  Além de outras iniciativas posteriores, como a desconcentração industrial e insenção de impostos.

Sunday, May 12, 2013

Brasileiros en Compostela: Focus Group (10/05/2013)


El 10 de Mayo nos reunimos a nuestra hora habitual en el aula de Sistemas Urbanos pero no para tener una clase usual. Nos reunimos, gracias a la inestimable ayuda de nuestro compañero Washington, con alumnos brasileños que realizan estudios de grado o posgrado en la Universidad de Santiago de Compostela y con ellos, durante dos horas, realizamos un grupo focal en el que abordamos diversos temas sobre sus opiniones y vivencias en nuestra Universidad. La sesión fue excelente, y todas las contestaciones y temas debatidos nos permiten conocer mucho mejor la realidad de los "intercambistas" brasileños en la USC. Agradecer a todos ellos su presencia y su agradable colaboración. ¡Gracias chicos!

A continuación, destaco las conclusiones más interesantes de las preguntas que tanto yo como mis compañeros realizamos durante la sesión. 

Yo me centré en conocer como había sido la acogida recibida cuando llegaron a la USC, pros-contras y todo lo que respecta a la relación con alumno,  profesores y sociedad. También otra pregunta ha estado orientada en conocer su opinión sobre la ciudad compostelana y sobre Galicia.
 En la cuestión que compete a la  relación con los otros alumnos  hemos evidenciado un grave problema que urge cambiar. La distancia que se establece en las aulas entre alumnos e intercambistas genera una dinámica de incomunicación que no es nada excepcional sino que, como hemos observados, se reproduce en todos los casos, desde estudios como Ingeniería, que motivan la competitividad entre alumnos, hasta, el grotesco caso de que suceda en Trabajos Sociales. Este déficit de interacción social afecta tanto a alumnos, que forman grupos que no se relacionan con los intercambistas, como a profesores, que desconocen a los alumnos de intercambio y no hacen nada para facilitar su integración en la clase. La reacción ante tal recepción es buscar apoyo en otros intercambistas, alumnos que se encuentran en la misma situación, de forma que las relaciones más sólidas que establecen los alumnos de intercambio son con otros alumnos de intercambio. También en algunos casos son los alumnos que ya estuvieron de intercambio a través de programas Erasmus, que poseen digamos esa "mentalidad de intercambio",  los que establecen comunicación con los intercambistas, pero aún así el problema que se refleja denota la deficiencia de la mala orientación o puesta en práctica de los sistemas de intercambio. Se han planteado como experiencias que formen a través de la interacción con otra sociedad, otros modelos, otras personas a los alumnos extranjeros y consecuentemente enriquecerse culturalmente de esta situación. Si lo que reproduce el sistema es la creación de grupos aislados, la idea de los programas de intercambio está fallando debido a una mala aplicación práctica. Las soluciones tendrían que venir desde los profesores, facilitadores de esa integración, a través de comunicaciones, experiencias o presentaciones de los alumnos ( como nos han aclarado hacen en Brasil) y por parte de los alumnos que deben ser menos distantes con sus compañeros. Es cierto que la reacción fácil de los intercambistas es buscar apoyo en sus propios grupos, con otra gente de intercambio, y cuando se establecen de forma clara y diferenciada es todavía más díficil que esa comunicación que antes no existía, se produzca. Creo que todas estas reflexiones nos deben ayudar a repensar el modelo de universidad que estamos aplicando.

En cuanto a la ciudad, su experiencia ha sido muy positiva, destacan su limpieza, la dotación de parques, y la posibilidad, al ser una ciudad pequeña, de recorrerla andando. Los rasgos que más destacan son aquellos que aprecian comparativamente con Brasil. Las condiciones climáticas son el aspecto más negativo, algo que resulta bastante evidente.
Otras cuestiones salientables abordadas por mis compañeros fueron el tema de la cultura, situación económica o las perspectivas de futuro. Como sé que mis compañeros Martiño y Washington ampliarán estas cuestiones sólo me remitiré en líneas generales a unas conclusiones interesantes que extraje de sus cuestiones: a nivel cultural nos han demostrado que no existe, o por lo menos ellos no lo evidencian, esa afinidad cultural entre Galicia y Brasil. Tal vez es un error propio debido a que la mentalidad gallega ha sido asociar la cultura gallega y portuguesa a través de la ligazón con el idioma y pensar que Portugal y Brasil es lo mismo. Las distancias son evidentes y las sociedades también, incluso como nos han aclarado el idioma posee muchas diferencias. 

Los que han viajado por Galicia han ido a las ciudades gallegas (A Corña, Vigo, Lugo, Ourense) y existe dentro de la experiencia del intercambista un impulso, ya que se encuentra en Europa, de conocer los lugares más populares y las grandes ciudades europeas (ya sea París, Roma, Berlín, Londres,etc) lo que fomenta los viajes por el territorio Europeo. Viajes en los que, por otra parte, se va agotando el presupuesto de las becas. El entorno más próximo, en este caso de Santiago o de Galicia en general, queda como último a conocer cuando se ha acabado el dinero para viajes o todas las posibilidades de viaje nacional o internacional. Este hecho provoca un desconocimiento del entorno, al que contribuye la escasa atención que pueden prestar hacia los sucesos propios los intercambistas, que mantienen su conexión con Brasil gracias a las posibilidades ofrecidas por Internet, permitidas por el desarrollo de las TICs. Esto antes no era así, los alumnos de intercambio se veían aislados en una nueva sociedad para ellos y debían interrelacionarse con el mismo para progresar, desarrollarse y esta experiencia era enriquecedora, pero actualmente como decimos la ausencia de conexión con el país de origen se rompe ya que las distancias, como obstáculo no son un problema. La experiencia de esta forma puede ser menos enriquecedora si además se relaciona con la incapacidad de una receptividad adecuada que tiene nuestro sistema educativo. 

Un sistema educativo al que también vemos criticado desde el modelo o paradigma de enseñanza. Conocemos nuestras carencias, pero la visión de estos compañeros brasileños nos demuestra todavía más las debilidades de mantener este sistema. La universidad compostelana, y me atrevo a decir, española mantiene un modelo de enseñanza cerrado, unidireccional y magistral, un modo caduco de aprenhensión del conocimiento que parece heredado del rigor escolástico. Los planes nuevos de educación tampoco solucionan el problema sino que creo que lo agravan. Además está la situación del mundo académico como doctrina teórica. Los alumnos brasileños nos han dejado claro el papel que tiene en sus universidades los grupos de investigación y como se fomenta desde los primeros cursos.Tenemos mucho que aprender de este modelo que integra de forma más funcional teoría con práctica.

Para finalizar, reiterar lo interesante de la experiencia del grupo focal, que nos ha ayudado a reflexionar sobre distintos temas y a replantease diversas cuestiones sobre los problemas y posibilidades de nuestra universidad, vistos desde una visión externa de la que a veces carecemos.
Insisto en mi agradecimiento a todos los participantes: Breno, Mariana, Gleci y Sheila y les insto a continuar fomentando esta experiencia de comunicación entre gallegos y brasileños.


Sunday, May 5, 2013

Innovación e ideología: A Coruña, foco del liberalismo gallego


                                                     Juan Díaz Porlier, Grabado de J. Cuevas



Las ciudades comparten una dualidad en sí mismas: por una parte, son creaciones y, por otra, actúan como creadoras. Su naturaleza como producto es evidente, son la consecuencia de la universal pregunta de cómo asentarse en un territorio. Al albergar, a partir de su creación, a determinada sociedad-con su mentalidad, cultura e identidad propia- comienzan a realizar funciones productoras; desde la ciudad emana una cultura urbana, específica y diferencial. Ello no supone, sin embargo, un aislamiento de la ciudad respecto a su entorno, ya que se producen complejas articulaciones a diversos niveles en los que la ciudad participa.

La propia identidad de la sociedad urbana puede actuar por su naturaleza como agente de cambio y progreso, facilitando el desarrollo de innovaciones y la entrada de novedades o, en cambio, puede suceder que se de la situación totalmente contraria: la perpetuación y la inmovilidad como rasgos característicos. Que decir que la complejidad de analizar espacios más o menos dinámicos está condicionada por el momento histórico que estemos observando.
 Nos centraremos en este caso en entender el desarrollo de una mentalidad abierta y progresista en la ciudad gallega de A Coruña. Comenzaremos por atender, en esta reflexión, a la vinculación de esta ciudad con el vitalismo liberal de principios del siglo XIX. Como ciudad costera y especialmente abierta al mar, gracias a su geografía peninsular, A Coruña ha sido una ciudad abierta, con mayor capacidad para recibir influencias foráneas y asimilarlas, renovando y transformando costumbres e ideas.

            En los albores del siglo XIX, A Coruña se convierte en un evidente foco del liberalismo. La ciudad poseía una creciente burguesía de origen diverso que, desde mediados del siglo XVIII y amparándose en la liberalización comercial con América, desarrollaba sus actividades industriales y comerciales. Los integrantes de esta burguesía, apoyados por militares y empleados del gobierno, conformaron el grupo más numeroso y vital del liberalismo gallego. La oposición, que obviamente la había, estuvo personificada en los frailes Manuel Martínez, Juan Chacón y Nicolás de Castro. Como apunta Consuelo Mariñó, la burguesía coruñesa pese a su ideología liberal siguió vinculada con una mentalidad tradicional en cuanto a costumbres y objetivos, aspirando a convertirse en rentista.

Mientras que A Coruña se sumo rápidamente al movimiento liberal,  jurando la Constitución de 1812, el influjo de este movimiento fue minoritario en otros lugares de Galicia, controlados por una hidalguía y clero tradicionalista y reaccionario a los nuevos aires liberales que impidieron, en todo lo posible, la ejecución de las leyes dictadas desde Cádiz.

            La atmósfera de libertad se manifestó en el incremento de los periódicos y publicaciones progresistas; llegaron a haber diez en la ciudad entre 1808-1814, entre los que se encontraban como más destacados: El Semanario Político, histórico y literario de la Coruña de Pardo de Andrade y el Ciudadano por la Constitución de Marcelino Calero[1]. Mientras las ideas liberales se propagaban con fuerza por diversas instituciones (Real Consulado, Escuela de Naútica y Audiencia), los burgueses se organizaron en Sociedades, como el Club de la Esperanza, integrado por Pedro de Llano, Marcial de Adalid, Don Juan Antonio de la Vega, el capitán general Lacy, Juan Nepomuceno Ezcudia, Valentín Foronda, Antonio de la Peña, Luis Pullero, Franciso Gurrea y otros miembros de la burguesía, burocracia y de oficios liberales de la ciudad.

La vuelta de Fernando VII, que con tantas esperanzas era conocido como “El Deseado”, supuso el retroceso de todo lo conseguido: la Constitución gaditana era derogada en noviembre de 1814. Comenzó el desmantelamiento de todo aquello que se identificaba con el liberalismo; la prensa desapareció, volvió a instaurarse la Inquisición que comenzó a realizar detenciones, se difundió la propaganda antiliberal,  se depuraron los cargos públicos en la Administración y el Ejército y  los liberales, ante la persecución que se cernía sobre ellos, huyeron al extranjero. Al año siguiente de la vuelta de Fernando VII, el mariscal de campo Díaz Porlier encabeza un levantamiento, apoyado por la burguesía e intelectualidad coruñesa, con el fin de restaurar la Constitución de Cádiz. Controlan la ciudad y constituyen una junta pero fracasan. A pesar de su ligazón con el liberalismo no estalla el entusiasmo público por la ciudad, ante esto se lamentaba Porlier:

“Siendo su indiferencia poco propicia y desconcertante para un pueblo que, sometido a las penurias en que todos estamos, no parece demostrar ningún deseo de recobrar su pérdida libertad”[2]

Finalmente los sublevados son detenidos, juzgados y ajusticiados el 23 de octubre en la plaza da Forca en A Coruña. La memoria de Porlier pertenece ya a  la de la tradición liberal y progresista de la ciudad y permanece como un símbolo, al que se ha acudido en muchos actos, como por el ejemplo: en el hermanamiento con la ciudad de Cádiz, en la celebración de la Constitución de 1812 o en actos relacionados con la Primera y Segunda República.
Habrá que esperar a 1820 para que un nuevo levantamiento liberal reaccione ante el tradicionalismo de Fernando VII. Después del pronunciamiento de Rafael del Riego, la guarnición de A Coruña que mantenía, a pesar de las purgas, su mentalidad liberal secunda el pronunciamiento y constituye una Junta Superior de Gobierno. Durante el período que acababa de abrirse, conocido como Trienio Liberal (1820-1823) A Coruña vuelve a participar activamente, dentro del ideal liberal, nombrando cuatro diputados: José Alonso y López, José María Moscoso, Estanislao Peñafiel y el general Quiroga.   

Pero de nuevo la reacción conservadora se abate sobre la nueva experiencia liberal, el  16 julio de 1823 la Santa Alianza, al mando del general Burke, cercó la ciudad, gobernada por liberales, y la rindió. Para evitar males mayores y dada la rebeldía de la ciudad se traslada la sede de la capitanía general a Santiago para evitar una posible sublevación liberal. Los liberales de la ciudad se exilian ante el complicado panorama, muchos de ellos se dirigen hacia Gran Bretaña, como Juana de Vega y Francisco Espoz y Mina. Finalmente, con la muerte de Fernando VII se abrió el camino hacia la consecución del objetivo por el que habían estado luchando: la instauración de un Estado Liberal.


Bibliografía recomendada:

BARREIRO, X.R, Historia de la Ciudad de La Coruña, Biblioteca Gallega, A Coruña, 1986
ARMESTO, V., Los liberales coruñeses, Ayuntamiento de A Coruña, A Coruña, 1996
GONZÁLEZ CATOYRA, A., Temas Coruñeses, A Coruña,  1991


[1] GONZÁLEZ CATOYRA, A., Temas Coruñeses, A Coruña,  1991, p.321
[2] ARMESTO, V., Los liberales coruñeses, Ayuntamiento de A Coruña, A Coruña, 1996, p.158


Enlace:
Entrevista a la historiadora Consuelo Mariño


Saturday, May 4, 2013

Sobre la figura de Rodolfo Núñez de las Cuevas




A partir de la entrevista realizada por el Institut Cartogràfic de Catalunya a Rodolfo Núñez de las Cuevas nos intentaremos aproximar a la figura de este excepcional geógrafo. Esta mirada analítica pretende entender el desarrollo profesional de este geógrafo en la España de su época. Para no reincidir en las mismas cuestiones y de forma complementaria me remito a la interesante entrada de mi compañero Martiño. No es cuestión aquí de describir su recorrido de forma lineal, lo que se consigue sencillamente observando la entrevista, y si destacar aquellos aspectos que personalmente considero sugestivos.

Rodolfo Núñez de las Cuevas nació el 27 de junio de 1924 en Málaga, pero su familia es de origen gallego de Vilardevós (Ourense). Lo cierto es que pasa su infancia y adolescencia, etapas importantes en el desarrollo personal, en Galicia, entre la aldea familiar en Ourense y A Coruña. Es en la ciudad herculina donde realiza sus estudios primarios y el bachillerato.  Según el boletín de información municipal del 2007 de Vilardevós, con sólo 11 años aprueba el examen de secretario de Juzgados de la Audiencia Territorial de A Coruña (ya que de aquella no había un límite inferir de edad) aunque nunca ejerció como tal. Al acabar Bachillerato marcha a Zaragoza dónde comienza su formación militar en la Academia Militar. En aquella época, en plena posguerra, el prestigio social que suponía una carrera militar favoreció que las clases pudientes enviaran a sus hijos a este tipo de formación. Además del prestigio, el status social, como indico mi compañero, que ostentaban durante el franquismo y que era presente en la vida cotidiana. 

 Me gustaría deternerme en el apego que desprende Núñez de las Cuevas por Galicia, la que es su tierra, a la que regresa frecuentemente. A realizado una entrevista para la facultad de Ciencias de la Comunicación de la USC, y sobreto debemos destacar la magnífica aportación de su biblioteca personal, de gran riqueza no sólo por su número sino por los volúmenes que posee, que es una inestimable ayuda a la riqueza del patrimonio cultural, en este caso bibliográfico gallego. Actualmente se sitúa en la Ciudad de la Cultura y esperemos que, pese a la inoperatividad que este espacio ha mostrado, sea de utilidad a investigadores y expertos. Ha donado como se señala incluso su primer libro de geografía del año 1887, regalo de su abuelo cuando tenía 9 años, el que le inculcó la importancia de este conocimiento. Y es que precisamente estamos ante un profesional ejemplar que ha vivido fascinado por la cartografía. Este puede ser el motivo por el cual es menos conocido incluso en el ámbito geográfico o también puede deberse a la reacción tras la Transición de, no olvidar, pero si apartar manifiestamente a figuras que hasta ese momento habían llevado los trabajos en la materia, y que mayoritariamente por cuestiones de interés estratégico pertenecían al mundo castrense.Es desde el ámbito militar, espacio de interés y atención de la política franquista y por ello con mayor capacidad económica, desde donde comienza a introducirse modernidades e innovaciones. Modernidades e innovaciones que no deben entenderse en cuanto a políticas reformadoras sino que, en realidad, en nuestro país lo suponían, aunque llevaran años asentadas en el resto de Europa, y todo esto fue debido al retraso cultural que supuso la Guerra Civil y la dictadura franquista.

En todo caso, el ámbito militar es el primero que dispone, y el más interesado, en la introducción de novedades técnicas y primero es apoyado por los alemanes que se encuentran exiliados tras la caída del régimen nazi y posteriormente apoyado por los Estados Unidos cuando los intereses geoestratégicos ponen a España como aliado contra el comunismo. Esto se puede seguir a través de las relaciones que Núñez de las Cuevas establece como geógrafo militar, y puede observarse en su biblioteca con libros y mapas procedentes de Alemania (los ejemplares del Deutsche Heereskarte Spanien, publicados entre 1940 y 1943) y de Estados Unidos (un mapa de Eisenhower de 1945).

Desde 1957 forma parte del Instituto Geográfico Nacional (IGN) dedicándose, a aquello que siempre remarca, la renovación de las obsoletas técnicas cartográficas. Introduce para ello nuevas tecnologías como el ordenador en 1970. Para esta labor lo habían enviado a Estados Unidos para que aprendiera allí los conocimientos prácticos que después desenvuelve en España. También conoce a la que será su mujer Patricia Miller. Las condiciones de movilidad de Núñez de las Cuevas en la opresiva sociedad franquista son excepcionales y, es indiscutible, que supo aprovechar todas estas posibilidades adquiriendo conciencia de las limitaciones internas y llevando a cabo las propuestas necesarias para superarlas y modernizar su ámbito de estudio, en este caso, la geografía cartográfica española.


Dejo a continuación algunos enlaces de interés:
Sobre su vida profesional
Ponencias sobre militares geógrafos
Mesa redonda sobre la utilidad de los Atlas regionales
Noticia sobre la biblioteca de Núñez de las Cuevas (I)
Noticia sobre la biblioteca de Núñez de las Cuevas (II)
Dialnet: Artículos y publicaciones de Núñez de las Cuevas

Thursday, May 2, 2013

Metodologias de Pesquisa para o Desenvolvimento em Grupo: grupos focais, grupos de discussão e grupo de debate


    Neste momento estamos entrando em uma nova fase da investigação "Brasileiros em Compostela", partiremos agora para um debate em grupo que se baseia na técnica dos grupos focais e também grupos de discussão. Com o intuito de ter um maior entendimento sobre o tema, trago aqui um longo trecho de um trabalho desenvolvido pelo professor do departamento de geografia da Universidade Estadual Paulista - campus de Presidente Prudente, Turra Neto (2011), que utiliza essa metodologia em sua investigação de doutorado. 
     Segue o trecho do trabalho "Metodologia de Pesquisa para o Estudo Geográfico da Sociabilidade Juvenil":

    "Para Cruz Neto; Moreira e Sucena (2002), a técnica dos grupos focais é um importante instrumento para o futuro das Ciências Sociais. Ganhou maior evidência nos anos de 1980 e, desde então, tem conquistado cada vez mais adeptos. Seu impulso maior vem das pesquisas de mercado. Nas Ciências Sociais entrou pela porta da política, com pesquisas do perfil dos eleitores, espalhando-se posteriormente para outros setores da pesquisa social.
     Quanto aos grupos de discussão, Meinerz (2005) argumenta que, desde a década de 1960, já era uma prática consolidada nas pesquisas de mercado, constituindo-se alternativa à abstração das enquetes estatísticas de pesquisa de opinião. O que evidencia uma origem similar aos grupos focais. Nas Ciências Sociais, esta é uma prática qualitativa surgida na chamada “Escola de Qualitativismo de Madrid”.
    Os grupos focais podem ser definidos como uma técnica de pesquisa em que se reúnem pessoas para coletar dados, a partir do diálogo e do debate entre elas sobre um tema específico. O objetivo também é produzir uma “fala em debate” (CRUZ NETO; MOREIRA e SUCENA, 2002). Não se trata de entrevista de grupo, pois objetiva a interação do grupo para gerar dados. Os/as participantes são encorajados/as a falar uns com os outros, a se perguntarem, a trocarem experiências (ROSA, 2004) e não a interagir com o pesquisador, que apenas tem papel de mediador do debate.
    A definição de grupos de discussão assemelha-se muito a esta. As distinções, se entendi bem, estão, sobretudo, no papel desempenhado pelo mediador ou preceptor do grupo. No grupo focal, não há restrição quanto ao fato do mediador conhecer as pessoas selecionadas para o grupo, desde que tenha uma reflexão sobre a influência desse conhecimento prévio nas respostas produzidas. O mediador intervém mais, recomenda-se, inclusive que ele disponha de um roteiro de debate, com certo número de questões e com tempo restrito a cada uma delas. Não há preocupação com consensos, desde que todos/as expressem sua opinião sobre a questão em pauta de forma eqüitativa. O grupo pode ser reunido mais de uma vez, em torno de questões diferentes (CRUZ, MOREIRA e SUCENA, 2002; ROSA, 2004).
    Quanto ao grupo de discussão, as restrições são maiores. O preceptor, como é nomeado a pessoa que medeia a discussão, nesse caso, não participa do debate com novas questões, não introduz novas informações, apenas trabalha sobre as informações produzidas no grupo, reformulando-as ou interpretando-as e as lançando, novamente, na roda para aprofundamento, mas apenas quando essa intervenção for necessária, para não deixar o debate cair num longo silêncio. Ao final, seria desejável que o grupo chegasse a um consenso sobre o tema, introduzido no começo. A atitude do preceptor é de escuta, sem expressar julgamentos sobre o que dizem. Entre ele e os membros do grupo, não deve haver contato prévio, bem como dos membros do grupo entre si. Em função disso, o processo de seleção dos membros deve ser realizado por uma outra pessoa. O grupo não se reúne novamente. A opção é que se organizem outros grupos em torno das mesmas temáticas (MEINERZ, 2005; IBAÑEZ, 1989; ORTÍ, 1989). Para Ibañez, o grupo deve surgir do nada e ao nada retornar. Termina quando chega ao consenso. No grupo de discussão, não interessa o grupo em si, mas sim o “agrupamento artificial”, construído com objetivos específicos e que depois se dissolve. Trata-se de uma “situação pública” de encontro entre pessoas que não se conhecem. Cada participante é representante de um determinado discurso social (MEINERZ, 2005).
    No que se refere à operacionalização do grupo, as preocupações são praticamente as mesmas: o grupo deve ser composto de quatro a doze participantes, para que todos/as possam ter oportunidade de falar e ter, no máximo, duas horas de duração. O mediador/preceptor desempenha papel fundamental na introdução e estímulo ao debate; os participantes devem ser posicionados em círculo; depois de terminada a reunião, o pesquisador responsável, que é o provável mediador, deve fornecer lanche – e, no caso dos grupos focais com mais de um encontro, dar uma pequena lembrança para cada participante –; os custos com o transporte dos integrantes do grupo correm por conta da pesquisa, etc.
    Espera-se que, nessa “fala em debate”, produzam-se informações diferentes daquelas produzidas nas entrevistas, que é mais uma fala-resposta, construída numa interação mais confessional que pública, como é o caso dos grupos.
    Também para os “grupos de debate” há uma “ficha de consentimento informado” que é preenchida pelo/a participante, autorizando o uso da sua fala na pesquisa, bem como reconhecendo que estava devidamente esclarecido quanto aos objetivos da sua participação no grupo (a ficha empregada na pesquisa pode ser encontrada no Anexo 2).
    No caso da minha pesquisa, em particular, o grupo de debate foi empregado apenas com a cultura punk e se constituiu no último passo da pesquisa com esse grupo. Foi constituído após o contato com todos/as os membros durante o campo. Portanto, já conhecia todos/as e eles/as se conheciam entre si, o que faz com que a apropriação que fiz da metodologia tenha seguido caminhos pouco ortodoxos. No dia marcado, a chuva impediu a presença de alguns, mas o debate não foi prejudicado por isso. Tive cuidado em convidar pessoas que normalmente pouco dialogavam, nos momentos de encontro do grupo, como nos shows, de forma a poder confrontar as diferentes posições em torno dos mesmos referentes culturais. Ao todo, participaram do grupo cinco pessoas, dentre as quais apenas uma garota. O tema debatido girou basicamente em torno da cena punk atual da cidade, mas os próprios participantes conduziram a outras questões, que também foram relevantes e, depois, incorporadas à pesquisa, como a questão da identidade punk, do rótulo que se cola à pessoa e da autorotulação".


     Como podemos notar, as formas de desenvolvimento dos trabalhos em grupo podem variar conforme o ponto de vista do investigador e vai se basear em com o mesmo vai querer obter seus resultados, entretanto, isso não significa que o investigador vai manipular os dados recolhidos e somente uma nova forma de organização.